Yuxu / Yazı

Yatarkən nəfəsimizə nə olur?

Giriş · 7 dəq oxu · ■■■□ sübut səviyyəsi orta

Gündüz nəfəsimizi istəsək saxlayır, istəsək sürətləndiririk. Yuxuya gedəndə bu iş tamamilə beynin öhdəsinə qalır. Bütün gecə, biz fərqinə varmadan, nəfəs alıb verməyə davam edirik. Gecələrin çoxunda bu, səssiz keçir. Bəzi gecələr isə boğazda nəsə dəyişir: əvvəl xoruldama başlayır, bəzən də nəfəs bir müddət tamamilə dayanır.

Bu yazıda yuxuda nəfəsə nə baş verdiyini əvvəldən izah edirik. Həm də hansının zərərsiz olduğunu, hansına diqqət etmək lazım olduğunu.

Gecə boyu nəfəs

Yuxu bir parçadan ibarət deyil. Gecə hər biri 80 ilə 100 dəqiqə çəkən dövrlərdən ibarətdir; bir gecədə adətən dörd ilə altı dövr olur¹. Hər dövrdə yüngül yuxudan dərin yuxuya enirik, sonra yuxuların çoxunun görüldüyü REM mərhələsinə keçirik. REM zamanı əzələlər boşalır və hərəkətsiz qalır; bu mərhələ səhərə yaxın uzanır¹.

Boşalan əzələlər təkcə qollar və ayaqlar deyil. Yuxuya gedərkən dildəki əzələ də boşalır: bu əzələdə aparılan bir tədqiqatda nəfəslə birlikdə işləyən sinir vahidlərinin təxminən yarısı yuxuya keçid anında tamamilə susdu⁷. Ona görə bəzi adamlarda nəfəs problemləri ən çox REM mərhələsində, yəni səhərə yaxın cəmləşir⁸.

Boğazın üç halı

Burundan ağciyərə gedən yolun bir hissəsini sümük əhatə etmir: yumşaq damaq, dilin kökü və udlağın divarları elastik toxumadır (birinci şəkil).

123456789

1. Burun boşluğu. Nəfəsin çoxu buradan daxil olur. Hava burada isinir və nəmlənir.
2. Sərt damaq. Ağzın tavanının sümüklü ön hissəsi. Yuxuda yerindən tərpənmir.
3. Yumşaq damaq. Sərt damağın arxasındakı elastik, əzələli hissə; ucunda dilçək var. Xoruldamada titrəyən toxumalardan biridir.
4. Dil. Böyük bir əzələ kütləsi. Yuxuda digər əzələlər kimi boşalır.
5. Dil kökü. Dilin boğaza baxan arxa üzü. Arxası üstə uzananda və əzələlər boşalanda geriyə sürüşə bilər.
6. Udlaq. Burundan və ağızdan gələn havanın keçdiyi yol. Yuxuda daralan yer buradır.
7. Udlağın arxa divarı. Onurğanın qarşısındakı divar. Yol bağlananda yumşaq damaq və dil kökü buraya söykənir.
8. Qırtlaq qapağı. Udarkən nəfəs borusunun girişini örtən qapaq.
9. Dilaltı sümük. Dilin və boğaz əzələlərinin bağlandığı kiçik sümük.

Əzələlər boşalanda bu yumşaq hissə bir az daralır². Bu daralmanın üç halı var (ikinci şəkil):

• Yol açıqdır. Hava səssiz keçir. Sakit nəfəs budur.
• Yol daralıb. Hava dar yerdən sürətlə keçərkən yumşaq toxumaları titrədir. Bu titrəmənin səsi xoruldamadır.
• Yol bağlanıb. Hava keçə bilmir. Sinə və qarın nəfəs almağa cəhd etməyə davam edir, amma ağızdan və burundan səs çıxmır. Buna apnoe deyilir. Beyin qısa bir oyanma ilə əzələləri yenidən işə salır; o dərin, xırıltılı ilk nəfəs budur².

Yol açıqdırHava səssiz keçir.

Yol daralıbDil kökü və yumşaq damaq geriyə sürüşür; dar yerdən keçən hava toxumaları titrədir.

Yol bağlanıbYumşaq damaq və dil kökü arxa divara söykənir; hava keçmir, səs kəsilir.

Bu oyanmalar çox vaxt səhər yadda qalmır. Adam gecə boyu yatdığını düşünür, amma yuxusu dəfələrlə bölünüb.

Xoruldamaq xəstə olmaq demək deyil

Xoruldama çox geniş yayılıb. Türkiyənin bütün bölgələrindən 5.021 böyüklə aparılan ölkə miqyaslı tədqiqatda hər on adamdan biri (9,6%) demək olar ki, hər gecə xoruldadığını dedi³. Bu adamların çoxunda nəfəs dayanmır. Yuxu həkimlərinin istifadə etdiyi təsnifat da xoruldamanı təkbaşına xəstəlik saymır; onu "normal variantlar" sırasına aid edir⁴.

Yəni yanındakı adam xoruldayır deyə narahat olmağa ehtiyac yoxdur. Qulaq asmağa dəyən şey səsin özü deyil, səslərin arasındakı boşluqlardır.

Əsl əlamət: sükut

Gecə saat üçdür. Yanında yatan adam xoruldayır; illərdir öyrəşdiyin, ritmik bir səs. Sonra səs birdən kəsilir. Otaq səssizdir. Bir, iki, üç saniyə. Beş. On. Ardınca dərin, xırıltılı bir nəfəs gəlir və xoruldama qaldığı yerdən davam edir.

İnsanların çoxu o sükutu hiss etmir, hiss edənlər də adətən "eh, keçdi" deyirlər. Halbuki bu, yolun tamamilə bağlandığı an ola bilər. Yuxu apnoesində yolun bağlanması bir gecədə onlarla, bəzən yüzlərlə dəfə təkrarlanır. Həkimlər bunu saatda neçə dəfə baş verdiyi ilə ölçür. Dünyada 30 ilə 69 yaş arasında təxminən 936 milyon adamda yüngül və ya daha ağır yuxu apnoesi olduğu, onlardan 425 milyonunda orta və ya ağır dərəcədə olduğu təxmin edilir⁹. Türkiyədəki tədqiqatda böyüklərin 13,7%-i yuxuda tənəffüs pozğunluğu baxımından yüksək risk qrupunda çıxdı³.

Çox adam bunu bilmir, çünki öz yuxusunu eşidə bilmir. Amerikada aparılan bir tədqiqatda orta və ağır yuxu apnoesi olan qadınların 93%-inin, kişilərin 82%-inin diaqnoz almadığı hesablandı¹⁰. Bu rəqəm 1990-cı illərə aiddir; eyni suala bu gün geniş miqyasda cavab verən yeni tədqiqat tapmadıq. Amma məsələnin mahiyyəti dəyişməyib: apnoeni çox vaxt yatan adamın özü yox, yanında yatan adam hiss edir.

Hər sükut apnoe deyil. Adam çevrilmiş, ağzını yummuş və ya sakit nəfəsə keçmiş ola bilər. Ona görə bir gecə qulaq asmaqla qərar vermək düzgün olmaz. Diqqəti çəkən uzun və təkrarlanan sükutlardır: on saniyədən uzun çəkən, ardınca dərin bir nəfəslə bitən və gecə boyu dönə dönə gələn sükutlar.

Səs nəyi deyir, nəyi demir?

Telefonun mikrofonu xoruldamanı yaxşı eşidir. Bazardakı üç xoruldama tətbiqini yuxu laboratoriyasında yoxlayan tədqiqatda tətbiqlərin saydığı xoruldama laboratoriyanın saydığı ilə uyğun gəldi¹¹. Ev qeydləri ilə öyrədilmiş bir modelin gecə boyu xoruldama nisbəti təxmini mütəxəssislərin qeyd etdiyi ilə demək olar ki, üst üstə düşdü¹².

Nəfəsin dayanıb dayanmadığını yalnız səsdən bilmək isə daha çətindir. Telefonla yuxu apnoesi skrininqini öyrənən on bir tədqiqatın birgə təhlilində yalnız səsə əsaslanan üsullar apnoesi olanların çoxunu tapdı, amma apnoesi olmayanları ayırmaqda hərəkəti və oksigeni ölçən üsullardan geri qaldı⁵. Beynəlxalq mütəxəssis qrupu da xoruldamanın nə qədər ciddi olduğunu yalnız səsə görə qiymətləndirməyi kifayət saymadı¹³.

Qısası, səs yaxşı ipucudur, diaqnoz deyil. Yuxu apnoesinin diaqnozu laboratoriyada və ya evdə aparılan yuxu testi ilə qoyulur⁶.

Nə vaxt həkimə?

Həkimə gedərkən özünlə nələri götürə biləcəyini və nələri soruşa biləcəyini ayrı səhifədə topladıq.

Bu gecə nə edə bilərsən?

Yanında xoruldayan biri varsa, sükuta qulaq as və qeyd et: təxminən neçə saniyə çəkdi, gecədə neçə dəfə oldu, adam arxası üstə yatırdımı, sonunda dərin nəfəs var idimi. Həkimə danışanda bu bir neçə sətir "çox xoruldayır" deməkdən qat qat çox şey deyir.

Xoruldayan sənsənsə, xoruldamanı nəyin artırdığına bax. Arxası üstə yatmaq, axşam spirtli içki və gec yemək, çəki və tutulmuş burun xoruldamanı artıra bilər. Hansının kömək etdiyini, hansının isə yalnız sosial şəbəkələrdə populyar olduğunu da Mif, yoxsa həqiqət? rubrikasında mənbələri ilə izah etdik.

Maraqlıdırsa, real yuxu laboratoriyası qeydlərindən götürülmüş parçalarda xoruldamanın və nəfəs dayanmasının necə eşidildiyinə qulaq asa bilərsən.

Ətraflımexanizm, tədqiqatlar, məhdudiyyətlər

Patofiziologiya. Obstruktiv yuxu apnoesi tək bir səbəbdən yaranmır. Dar və ya asan bağlanan yuxarı nəfəs yolu anatomiyası əsas meyildir; buna yuxuda dilatator əzələlərin zəif reaksiyası, aşağı oyanma həddi və tənəffüs nəzarətində həddən artıq həssaslıq (yüksək dövr gücləndirməsi) müxtəlif nisbətlərdə qoşulur². Xoruldama qismən bağlanan seqmentdə yumşaq damağın, dilçəyin və dil kökünün titrəməsidir; hadisələrin çoxu kortikal oyanma ilə bitir və yuxu parçalanır².

Bağlanmanın yeri. Bağlanma yumşaq damağın arxasında, dil kökünün arxasında və ya hər ikisində ola bilər; yeri və forması adamdan adama dəyişir². Eyni üç halın yuxu laboratoriyasında yatağın üstündən yazılmış səsi aşağıdadır. Spektroqramda hər nəfəs şaquli zolaq kimi görünür; apnoe zamanı mütəxəssisin qeyd etdiyi aralıqlarda zolaqlar kəsilir.

ABC

• A. Retropalatal bölgə: velofarinks; velum palatinum ilə udlağın arxa divarı arası.
• B. Retroqlossal bölgə: orofarinks; radix linguae ilə udlağın arxa divarı arası.
• C. Epiqlottis: qırtlaq qapağı.

• Yol açıqdır: sakit nəfəs

  

• Yol daralıb: müntəzəm xoruldama

  

• Yol bağlanıb: təkrarlanan obstruktiv apnoe

  

  obstruktiv apnoeobstruktiv apnoeobstruktiv apnoe

Tərif və hədlər. ICSD-3-TR-ə görə OSA diaqnozu PSQ və ya HSAT zamanı saatda ən azı 5 üstünlük təşkil edən obstruktiv tənəffüs hadisəsi ilə birlikdə əlamət və ya müşayiət edən xəstəlik, ya da əlamətdən asılı olmayaraq saatda ən azı 15 hadisə tələb edir⁴. AASM qaydasında hipopnoe axının 30% azalması ilə birlikdə 3% desaturasiya və ya oyanma olduqda qiymətləndirilir¹⁴; 4% qaydasından istifadə edən mərkəzlərdə eyni gecənin AHİ-si daha aşağı çıxır və bu fərq yaş qrupları arasında bərabər paylanmır¹⁵.

Yayılma. İsveçrədəki HypnoLaus kohortunda (40 ilə 85 yaş) saatda 15 və daha çox AHİ kişilərin 49,7%-ində, qadınların 23,4%-ində aşkar edildi¹⁶. Ədəbiyyata əsaslanan qlobal təxmin 30 ilə 69 yaş arasında 936 milyon yüngül və daha ağır, 425 milyon orta və ağır hal olduğunu göstərir⁹. TAPES tədqiqatında (Türkiyə, n=5.021) Berlin sorğusu ilə yüksək risk 13,7%, adət halını almış xoruldama 9,6% tapıldı; sorğuya əsaslandığı üçün bu, PSQ ilə təsdiqlənmiş yayılma deyil³.

Akustik üsulların göstəriciləri. On bir tədqiqatı birləşdirən meta analizdə (AHİ 15 və daha çox) telefona əsaslanan üsulların ümumi həssaslığı 0,91, spesifikliyi 0,88 tapıldı. Yalnız səsə əsaslanan alt qrupda (5 tədqiqat) həssaslıq 0,88 səviyyəsində qalsa da, spesifiklik 0,81-ə düşdü; hərəkətə əsaslanan alt qrupda spesifiklik 0,96 idi⁵. Ev qeydlərində adam üzrə yoxlanan dərin öyrənmə modeli xoruldama nisbətində r=0,97 uyğunluq bildirdi¹². Kommersiya tətbiqlərində xoruldama sayı ilə PSQ arasındakı uyğunluq yaxşıdır, AHİ ilə əlaqə isə orta səviyyədədir və tətbiqdən tətbiqə dəyişir¹¹. Xoruldamanın obyektiv ölçülməsində tərif, hədd və mikrofonun yeri barədə razılıq yoxdur¹⁷.

Klinik təlimat. AASM diaqnostika təlimatı sorğu vərəqələrindən və kliniki proqnoz vasitələrindən PSQ və ya HSAT olmadan OSA diaqnozu üçün istifadə etməməyi tövsiyə edir. Gündüz həddindən artıq yuxululuqla birlikdə adət halını almış bərk xoruldama, başqasının gördüyü apnoe və ya boğulurmuş kimi nəfəs kəsilməsi və təsdiqlənmiş hipertoniyadan ən azı ikisi olan xəstədə orta və ağır OSA ehtimalı yüksəkdir; belə xəstədə PSQ və ya texniki cəhətdən kifayət edən HSAT aparılır⁶.

Məhdudiyyətlər. Diaqnoz qoyulmamış xəstəliyin payına dair ən çox istinad edilən təxmin 1997-ci ilə aiddir və ABŞ-da işləyən adamlardan ibarət seçməyə əsaslanır¹⁰; onun müasir, əhaliyə əsaslanan və PSQ ilə təsdiqlənmiş qarşılığı yoxdur. Türkiyə üçün PSQ ilə ölçülmüş milli yayılma məlumatı tapılmadı.

@misc{nefesly2026yatarkennefesimizeneolur,
  author = {{Nefesly}},
  title = {Yatarkən nəfəsimizə nə olur?},
  year = {2026},
  howpublished = {\url{https://nefesly.com/az/beledci/yatarken-nefesimize-ne-olur/}},
  note = {Son yenilənmə 2026-10-29; baxış 2026-10-30}
}