Uyku / Başyazı

Uyurken nefesimize ne olur?

Giriş · 6 dk okuma · ■■■□ kanıt orta

Gündüz nefesimizi istersek tutar, istersek hızlandırırız. Uyuyunca bu iş tamamen beyne kalır. Bütün gece, biz farkında olmadan, nefes alıp vermeye devam ederiz. Çoğu gece bu sessizce olur. Bazı gecelerde ise boğazda bir şeyler değişir: önce horlama başlar, bazen de nefes bir süre tamamen durur.

Bu yazıda uykuda nefese neler olduğunu baştan anlatıyoruz. Hangisinin zararsız olduğunu, hangisine dikkat etmek gerektiğini de.

Gece boyunca nefes

Uyku tek parça değildir. Gece, her biri 80 ile 100 dakika süren döngülerden oluşur; bir gecede genellikle dört ila altı döngü olur¹. Her döngüde hafif uykudan derin uykuya iner, sonra rüyaların çoğunun görüldüğü REM evresine geçeriz. REM'de kaslar gevşer ve hareketsiz kalır; bu evre sabaha doğru uzar¹.

Gevşeyen kaslar yalnız kollar ve bacaklar değildir. Uykuya dalarken dildeki kas da gevşer: bu kasta yapılan bir çalışmada, nefesle birlikte çalışan sinir birimlerinin yaklaşık yarısı uykuya geçiş anında tamamen sustu⁷. Bu yüzden nefes sorunları bazı kişilerde en çok REM evresinde, yani sabaha karşı yoğunlaşır⁸.

Boğazın üç hali

Burundan akciğere giden yolun bir bölümü kemikle çevrili değildir: yumuşak damak, dil kökü ve yutağın duvarları esnek dokudur (Şekil 1).

123456789

1. Burun boşluğu. Nefes çoğunlukla buradan girer. Hava burada ısınır ve nemlenir.
2. Sert damak. Ağzın tavanının kemikli ön kısmı. Uykuda yerinden oynamaz.
3. Yumuşak damak. Sert damağın arkasındaki esnek, kaslı kısım; ucunda küçük dil var. Horlamada titreşen dokulardan biri.
4. Dil. Büyük bir kas kütlesi. Uykuda öbür kaslar gibi gevşer.
5. Dil kökü. Dilin boğaza bakan arka yüzü. Sırt üstü yatınca ve kaslar gevşeyince geriye kayabilir.
6. Yutak. Burundan ve ağızdan gelen havanın geçtiği yol. Uykuda daralan yer burası.
7. Yutağın arka duvarı. Omurganın önündeki duvar. Yol kapanınca yumuşak damak ve dil kökü buraya dayanır.
8. Gırtlak kapağı. Yutkunurken soluk borusunun girişini örten kapak.
9. Dil kemiği. Dilin ve boğaz kaslarının tutunduğu küçük kemik.

Kaslar gevşeyince bu yumuşak bölüm biraz daralır². Bu daralmanın üç hali var (Şekil 2):

• Yol açık. Hava sessizce geçer. Sakin nefes budur.
• Yol daralmış. Hava dar yerden hızla geçerken yumuşak dokuları titretir. Bu titreşimin sesi horlamadır.
• Yol kapanmış. Hava geçemez. Göğüs ve karın nefes almaya çalışmayı sürdürür ama ağızdan ve burundan ses çıkmaz. Buna apne denir. Beyin kısa bir uyanmayla kasları yeniden çalıştırır; o derin, hırıltılı ilk nefes budur².

Yol açıkHava sessizce geçer.

Yol daralmışDil kökü ve yumuşak damak geriye kayar; dar yerden geçen hava dokuları titretir.

Yol kapalıYumuşak damak ve dil kökü arka duvara dayanır; hava geçmez, ses kesilir.

Bu uyanmalar çoğu zaman sabah hatırlanmaz. Kişi gece boyunca uyuduğunu sanır ama uykusu defalarca bölünmüştür.

Horlamak hasta olmak demek değil

Horlama çok yaygın. Türkiye'nin her bölgesinden 5.021 yetişkinle yapılan ülke çapındaki çalışmada her on kişiden biri (%9,6) neredeyse her gece horladığını söyledi³. Bu kişilerin çoğunda nefes durmaz. Uyku hekimlerinin kullandığı sınıflama da horlamayı tek başına bir hastalık saymaz; onu "normal varyantlar" arasında tutar⁴.

Yani yanındaki kişi horluyor diye telaşlanmak gerekmez. Dinlenmesi gereken şey sesin kendisi değil, sesin arasındaki boşluklardır.

Asıl işaret: sessizlik

Gece saat üç. Yanında yatan kişi horluyor; yıllardır alıştığın, düzenli bir ses. Sonra ses birden kesiliyor. Oda sessiz. Bir, iki, üç saniye. Beş. On. Ardından derin, hırıltılı bir nefes ve horlama kaldığı yerden devam ediyor.

Çoğu insan o sessizliği fark etmez, fark edenler de genellikle "neyse, geçti" der. Oysa bu, yolun tamamen kapandığı an olabilir. Uyku apnesinde yolun kapanması bir gecede onlarca, bazen yüzlerce kez tekrarlar. Hekimler bunu saatte kaç kez olduğuyla ölçer. Dünyada 30 ile 69 yaş arasındaki yaklaşık 936 milyon kişide hafif ya da daha ağır uyku apnesi olduğu, bunların 425 milyonunda orta ya da ağır düzeyde olduğu tahmin ediliyor⁹. Türkiye'deki çalışmada yetişkinlerin %13,7'si uykuda solunum bozukluğu açısından yüksek riskli çıktı³.

Çoğu kişi bunu bilmez, çünkü kendi uykusunu duyamaz. Amerika'da yapılan bir çalışmada orta ve ağır uyku apnesi olan kadınların %93'ünün, erkeklerin %82'sinin tanı almadığı hesaplandı¹⁰. Bu sayı 1990'lardan; aynı soruyu bugün geniş ölçekte yanıtlayan yeni bir çalışma bulamadık. Ama sorunun özü değişmedi: apneyi çoğu zaman uyuyan kişi değil, yanında yatan kişi fark eder.

Her sessizlik apne değildir. Kişi dönmüş, ağzını kapatmış ya da sakin nefese geçmiş olabilir. Bu yüzden bir gece dinleyerek karar vermek doğru olmaz. Dikkat çeken, uzun ve tekrarlayan sessizliklerdir: on saniyeden uzun süren, ardından derin bir solukla biten ve gece boyunca tekrar tekrar gelen sessizlikler.

Ses neyi söyler, neyi söylemez?

Telefon mikrofonu horlamayı iyi duyar. Piyasadaki üç horlama uygulamasını uyku laboratuvarında sınayan bir çalışmada uygulamaların saydığı horlama, laboratuvarın saydığıyla uyumlu çıktı¹¹. Ev kayıtlarıyla eğitilen bir modelin gece boyu horlama oranı tahmini, uzmanların işaretlediğiyle neredeyse örtüştü¹².

Nefesin durup durmadığını yalnız sesten anlamak ise daha zor. Telefonla uyku apnesi taramasını inceleyen on bir çalışmanın ortak analizinde, yalnız sese dayanan yöntemler apnesi olanları büyük ölçüde yakaladı ama apnesi olmayanları ayırmada hareket ve oksijen ölçen yöntemlerin gerisinde kaldı⁵. Uluslararası bir uzman grubu da horlamanın ne kadar ciddi olduğunu yalnız sesle derecelendirmeyi yeterli bulmadı¹³.

Kısacası ses iyi bir ipucudur, tanı değildir. Uyku apnesi tanısı, laboratuvarda ya da evde yapılan bir uyku testiyle konur⁶.

Ne zaman hekime?

Hekime giderken neleri yanına alabileceğini ve neler sorabileceğini ayrı bir sayfada topladık.

Bu gece ne yapabilirsin?

Yanında horlayan biri varsa, sessizliği dinle ve not al: yaklaşık kaç saniye sürdü, gecede kaç kez oldu, kişi sırt üstü mü yatıyordu, sonunda derin bir soluk var mıydı. Hekime anlatırken bu birkaç satır, "çok horluyor" demekten çok daha fazla şey söyler.

Horlayan sensen, horlamayı neyin artırdığına bak. Sırt üstü yatmak, akşam alkolü ve geç yemek, kilo ve tıkalı burun horlamayı artırabilir. Hangisinin işe yaradığını, hangisinin yalnız sosyal medyada popüler olduğunu da Mit mi, gerçek mi? köşesinde kaynaklarıyla anlattık.

Merak ettiysen gerçek uyku laboratuvarı kayıtlarından alınmış kesitlerde horlamanın ve nefes durmasının nasıl duyulduğunu dinleyebilirsin.

Derinlemesinemekanizma, çalışmalar, sınırlılıklar

Patofizyoloji. Obstrüktif uyku apnesi tek bir nedenden doğmaz. Dar ya da kolay kapanan bir üst hava yolu anatomisi temel yatkınlıktır; buna uykuda dilatör kas yanıtının yetersizliği, düşük uyanma eşiği ve solunum kontrolündeki aşırı duyarlılık (yüksek döngü kazancı) farklı oranlarda eşlik eder². Horlama, kısmen kapanan segmentte yumuşak damak, uvula ve dil kökünün titreşimidir; olayların çoğu kortikal uyanmayla sonlanır ve uyku fragmante olur².

Kapanmanın yeri. Kapanma yumuşak damağın arkasında, dil kökünün arkasında ya da ikisinde birden olabilir; yeri ve biçimi kişiden kişiye değişir². Aynı üç halin uyku laboratuvarında yatağın üstünden kaydedilmiş sesi aşağıda. Spektrogramda her nefes dikey bir bant olarak görünür; apnede uzmanın işaretlediği aralıklarda bantlar kesilir.

ABC

• A. Retropalatal bölge: velofarinks; velum palatinum ile farinks arka duvarı arası.
• B. Retroglossal bölge: orofarinks; radix linguae ile farinks arka duvarı arası.
• C. Epiglottis: gırtlak kapağı.

• Yol açık: sakin nefes

  

• Yol daralmış: düzenli horlama

  

• Yol kapalı: tekrarlayan obstrüktif apne

  

  obstrüktif apneobstrüktif apneobstrüktif apne

Tanım ve eşikler. ICSD-3-TR'ye göre OSA tanısı, PSG ya da HSAT'ta saatte en az 5 baskın obstrüktif solunum olayı ile belirti veya eşlik eden hastalık birlikteliği, ya da belirtiden bağımsız saatte en az 15 olay gerektirir⁴. Hipopne, AASM kuralında %30 akım azalmasına %3 desatürasyon ya da uyanmanın eşlik etmesiyle puanlanır¹⁴; %4 kuralını kullanan merkezlerde aynı gecenin AHİ'si daha düşük çıkar ve bu fark yaş gruplarında eşit dağılmaz¹⁵.

Yaygınlık. İsviçre'deki HypnoLaus kohortunda (40 ile 85 yaş) AHİ 15 ve üzeri erkeklerin %49,7'sinde, kadınların %23,4'ünde saptandı¹⁶. Literatür temelli küresel tahmin 30 ile 69 yaş arasında 936 milyon hafif ve üzeri, 425 milyon orta ve ağır olgu öngörüyor⁹. TAPES'te (Türkiye, n=5.021) Berlin anketiyle yüksek risk %13,7, alışılmış horlama %9,6 bulundu; anket tabanlı olduğu için PSG ile doğrulanmış yaygınlık değildir³.

Akustik yöntemlerin başarımı. On bir çalışmalık meta analizde (AHİ 15 ve üzeri) telefon tabanlı yöntemlerin ortak duyarlılığı 0,91, özgüllüğü 0,88 bulundu. Yalnız sese dayanan alt grupta (5 çalışma) duyarlılık 0,88 ile korunurken özgüllük 0,81'e düştü; hareket tabanlı alt grupta özgüllük 0,96 idi⁵. Ev kayıtlarında kişi bazlı sınanan derin öğrenme modeli horlama oranında r=0,97 uyum bildirdi¹². Ticari uygulamalarda horlama sayısıyla PSG arasındaki uyum iyi, AHİ ile ilişki orta ve uygulamaya göre değişken¹¹. Horlamanın nesnel ölçümünde tanım, eşik ve mikrofon konumu üzerinde uzlaşı yok¹⁷.

Kılavuz. AASM tanı kılavuzu anket ve klinik tahmin araçlarının PSG ya da HSAT olmadan OSA tanısı için kullanılmamasını önerir. Gündüz aşırı uykululuğa alışılmış yüksek horlama, tanıklı apne ya da soluk kesilmesi ve tanılı hipertansiyondan en az ikisi eşlik eden hastada orta ve ağır OSA olasılığı yüksektir; bu hastada PSG ya da teknik olarak yeterli HSAT yapılır⁶.

Sınırlar. Tanı almamış hastalığın oranına ilişkin en sık atıf yapılan tahmin 1997 tarihli ve ABD'deki çalışan bir örneklemden¹⁰; güncel, nüfus temelli ve PSG ile doğrulanmış bir karşılığı yok. Türkiye için PSG ile ölçülmüş ulusal yaygınlık verisi bulunamadı.

@misc{nefesly2026uyurkennefesimizeneolur,
  author = {{Nefesly}},
  title = {Uyurken nefesimize ne olur?},
  year = {2026},
  howpublished = {\url{https://nefesly.com/uyku/uyurken-nefesimize-ne-olur/}},
  note = {Son güncelleme 2026-10-29; erişim 2026-10-30}
}