Uyku

Uyku sözlüğü

Uyku testi raporunda, hekimin anlattıklarında ya da yazılarımızda geçen kelimeler. Her terimin önce gündelik dille anlamı, altında isteyene resmi tanımı ve kaynağı var.

Sözlükte ara

AHİ (apne hipopne indeksi)

Uykuda nefesin bir saatte kaç kez durduğunu ya da çok azaldığını gösteren sayıdır. Bir saatlik uykudaki tökezlemeleri saymak gibi düşünebilirsin.

Uzman içintanım ve eşik

Toplam uyku süresinin saati başına düşen apne ve hipopne sayısıdır. Yetişkinde genel kabul gören ağırlık eşikleri 5 ile 15 arası hafif, 15 ile 30 arası orta, 30 ve üstü ağırdır; tanı polisomnografi ya da ev tipi uyku testiyle konur.

Kapur VK, Auckley DH, Chowdhuri S ve ark. Clinical practice guideline for diagnostic testing for adult obstructive sleep apnea: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(3):479-504. doi:10.5664/jcsm.6506

İlgili: Apne · Hipopne · REI (solunum olay indeksi) · Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · Polisomnografi (PSG)

Aktigrafi

Bileğe takılan küçük bir cihazla hareketleri günlerce kaydedip uykuyu tahmin etme yöntemidir.

Uzman içintanım ve eşik

Bilekte taşınan bir hareket algılayıcısı günler ya da haftalar boyunca kayıt yapar; algoritmalar hareketsiz dönemleri uyku, hareketli dönemleri uyanıklık olarak sınıflandırır. AASM 2018 kılavuzu aktigrafiyi uykusuzluk ve sirkadiyen ritim uyku uyanıklık bozukluklarının değerlendirmesinde, MSLT öncesinde toplam uyku süresini izlemede ve ev tipi uyku testine eklenerek toplam uyku süresini tahmin etmede koşullu olarak önerir. Periyodik bacak hareketi bozukluğu tanısında elektromiyografinin yerine kullanılmamasını ise güçlü biçimde önerir.

Smith MT, McCrae CS, Cheung J ve ark. Use of actigraphy for the evaluation of sleep disorders and circadian rhythm sleep-wake disorders: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2018;14(7):1231-1237. doi:10.5664/jcsm.7230

İlgili: Sirkadiyen ritim · Uykusuzluk (insomnia) · Ev tipi uyku testi (HSAT) · MSLT (çoklu uyku latansı testi)

Apne

Uykuda nefesin en az birkaç saniye tamamen ya da neredeyse tamamen durmasıdır. Bir hortumun bir süre tıkanması gibi.

Uzman içintanım ve eşik

AASM 2012 kuralına göre ağız burun termal sensörü sinyalinde en az 10 saniye süren, başlangıca göre en az %90 düşüştür. Solunum çabası sürüyorsa obstrüktif, çaba hiç yoksa santral, ikisi birlikteyse mikst apne olarak sınıflanır.

Berry RB, Budhiraja R, Gottlieb DJ ve ark. Rules for scoring respiratory events in sleep: update of the 2007 AASM Manual for the Scoring of Sleep and Associated Events. J Clin Sleep Med. 2012;8(5):597-619. doi:10.5664/jcsm.2172

İlgili: Hipopne · AHİ (apne hipopne indeksi) · Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · Santral uyku apnesi

Bruksizm (diş gıcırdatma)

Dişleri sıkma ya da gıcırdatmadır. Uykuda da uyanıkken de olabilir.

Uzman içintanım ve eşik

2018 uluslararası uzlaşısına göre uyku bruksizmi, uyku sırasında görülen ritmik ya da ritmik olmayan çiğneme kası etkinliğidir. Uyanıklık bruksizmi ise tekrarlayan ya da süreğen diş teması ve alt çenenin sıkılması ya da itilmesiyle tanımlanır. Uzlaşı, sağlıklı kişilerde bruksizmin bir hastalık değil, bazı klinik sonuçlar için risk ya da koruyucu etken olabilen bir davranış olarak görülmesini önerir. Değerlendirmede öz bildirim ve elektromiyografi kullanılabilir; sağlıklı kişilerde var ya da yok demek için standart bir eşik kullanılmaz.

Lobbezoo F, Ahlberg J, Raphael KG ve ark. International consensus on the assessment of bruxism: report of a work in progress. J Oral Rehabil. 2018;45(11):837-844. doi:10.1111/joor.12663

İlgili: Polisomnografi (PSG) · Oral apareyl · Horlama

CBT-I (uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi)

Uykuyla ilgili alışkanlıkları ve düşünceleri birkaç haftada adım adım değiştiren, ilaçsız bir terapidir.

Uzman içintanım ve eşik

Uyku kısıtlaması, uyaran kontrolü, bilişsel yeniden yapılandırma, gevşeme ve uyku eğitimini birleştiren çok bileşenli tedavidir. AASM 2021 kılavuzu kronik insomniada CBT-I için güçlü öneri verir; kılavuzun dayandığı meta analizlerde remisyon ve yanıt oranlarında, uyku kalitesinde, uyku latansında ve uykuya daldıktan sonra uyanık geçen sürede (WASO) klinik olarak anlamlı iyileşme gösterilmiştir.

Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM ve ark. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255-262. doi:10.5664/jcsm.8986

İlgili: Uykusuzluk (insomnia) · Uyku hijyeni · Uyku verimliliği

Desatürasyon

Kandaki oksijen oranının kısa süreliğine düşmesidir. Nefes zayıflayınca kanın oksijen deposu biraz boşalır.

Uzman içintanım ve eşik

Oksijen satürasyonunun başlangıç değerine göre en az %3 (bazı kurallarda %4) düşmesidir. Hipopnenin puanlanmasında ve ODİ hesabında kullanılır.

İlgili: SpO2 (oksijen satürasyonu) · ODİ (oksijen desatürasyon indeksi) · Hipopne

Epworth uykululuk ölçeği

Gün içindeki sıradan durumlarda ne kadar kolay uyukladığını soran kısa bir ankettir.

Uzman içintanım ve eşik

Johns tarafından 1991'de geliştirilen, sekiz durumda uyuklama olasılığını 0 ile 3 arasında puanlayan öz bildirim ölçeğidir; toplam puan 0 ile 24 arasındadır. Johns ve Hocking'in çalışmasında uyku bozukluğu olmayan kişilerin puanı 0 ile 10 arasında kalmış, 10'un üstü aşırı gündüz uykululuğu kabul edilmiştir. Lisanslıdır; tanı koymaz, yalnızca öznel uykululuğu derecelendirir.

Johns MW. A new method for measuring daytime sleepiness: the Epworth sleepiness scale. Sleep. 1991;14(6):540-545. doi:10.1093/sleep/14.6.540; Johns M, Hocking B. Daytime sleepiness and sleep habits of Australian workers. Sleep. 1997;20(10):844-849. doi:10.1093/sleep/20.10.844

İlgili: Gündüz aşırı uykululuk · STOP-Bang anketi

Ev tipi uyku testi (HSAT)

Evde, kendi yatağında, birkaç algılayıcı takarak yapılan sade bir uyku testidir. Beyin dalgalarını ölçmez; nefesi ve oksijeni izler.

Uzman içintanım ve eşik

En az hava akımı, solunum çabası ve oksimetre içeren, gözetimsiz yapılan kayıttır. AASM 2017 kılavuzu, komplikasyonu olmayan ve orta ile ağır uyku apnesi olasılığı yüksek yetişkinlerde polisomnografi ya da teknik olarak uygun HSAT önerir; HSAT negatif ya da yetersizse polisomnografi yapılmalıdır.

İlgili: Polisomnografi (PSG) · REI (solunum olay indeksi) · Obstrüktif uyku apnesi (OSA)

Gündüz aşırı uykululuk

Gece yeterince yatmana rağmen gün içinde istemeden uyuklamak ya da uyanık kalmakta zorlanmaktır.

Uzman içintanım ve eşik

Uyanık kalınması beklenen dönemlerde uyku eğiliminin artmasıdır; öznel olarak Epworth ölçeğiyle, nesnel olarak MSLT ve uyanıklığı sürdürme testiyle (MWT) değerlendirilir. Obstrüktif uyku apnesi, narkolepsi ve yetersiz uyku başlıca nedenlerdir.

İlgili: Epworth uykululuk ölçeği · Uyku latansı · Obstrüktif uyku apnesi (OSA)

Hipnogram

Gece boyunca hangi uyku evresinde olduğunu gösteren basamaklı bir çizelgedir.

Uzman içintanım ve eşik

Polisomnografide uyku 30 saniyelik dönemler hâlinde uyanıklık (W), N1, N2, N3 ve REM (R) evrelerine ayrılarak puanlanır; hipnogram bu puanların zamana karşı çizilmiş hâlidir. Uykuya dalış, REM dönemleri, uyanmalar ve evrelerin gece içindeki dağılımı tek bakışta görülür. Uyku verimliliği ve uyku latansı gibi ölçüler de aynı puanlamadan hesaplanır.

Silber MH, Ancoli-Israel S, Bonnet MH ve ark. The visual scoring of sleep in adults. J Clin Sleep Med. 2007;3(2):121-131. doi:10.5664/jcsm.26814

İlgili: Uyku evreleri · REM ve NREM uykusu · Polisomnografi (PSG) · Uyku verimliliği

Hipopne

Uykuda nefesin durmadan ama belirgin biçimde zayıflamasıdır. Musluğun kapanmayıp kısılması gibi.

Uzman içintanım ve eşik

AASM 2012 önerilen kuralına göre nazal basınç sinyalinde en az 10 saniye süren, en az %30 akım azalmasıdır; buna en az %3 oksijen desatürasyonu ya da bir mikro uyanma eşlik etmelidir. Medicare gibi bazı ödeme kurumlarında %4 desatürasyon şartı kullanılır.

İlgili: Apne · AHİ (apne hipopne indeksi) · Desatürasyon · Mikro uyanma (arousal)

Horlama

Uykuda boğazdaki yumuşak dokuların nefesle titreşmesinden çıkan sestir. Rüzgârda çarpan bir bayrak gibi.

Uzman içintanım ve eşik

Uykuda üst hava yolunda kısmi daralma ve doku titreşimiyle oluşan solunum sesidir. Apnesiz (primer) horlama ile obstrüktif uyku apnesine eşlik eden horlama ses temelinde güvenilir biçimde ayrılamaz; nesnel ölçüm yöntemleri de standart değildir.

Main C, Liu Z, Welch K ve ark. Surgical procedures and non-surgical devices for the management of non-apnoeic snoring: a systematic review of clinical effects and associated treatment costs. Health Technol Assess. 2009;13(3). doi:10.3310/hta13030

İlgili: Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · Üst hava yolu · Oral apareyl

Horlama indeksi

Bir saatlik uykuda kaç kez horladığını gösteren sayıdır.

Uzman içintanım ve eşik

Uyku saati başına düşen horlama olayı sayısıdır (olay/saat); genellikle polisomnografi sırasında mikrofon ya da titreşim algılayıcısıyla ölçülür. Horlamanın hangi ses düzeyinden sayılacağı çalışmadan çalışmaya değiştiği için sayılar doğrudan karşılaştırılamaz. Levartovsky ve arkadaşlarının 121 kişilik çalışmasında indeks erkeklerde %23 daha yüksekti ve gece boyunca yaklaşık yarıya indi; horlama şiddeti ise AHİ ile ilişkili bulunmadı. 13 çalışmayı birleştiren bir meta regresyonda horlama ölçüleri AHİ ile genel olarak güçlü ilişki gösterdi; ancak horlama indeksi, şiddet ve sıklık ölçülerine göre daha zayıf bir gösterge olarak kaldı.

Levartovsky A, Dafna E, Zigel Y, Tarasiuk A. Breathing and snoring sound characteristics during sleep in adults. J Clin Sleep Med. 2016;12(3):375-384. doi:10.5664/jcsm.5588; Chiang JK, Lin YC, Lu CM, Kao YH. Correlation between snoring sounds and obstructive sleep apnea in adults: a meta-regression analysis. Sleep Sci. 2022;15(4):463-470. doi:10.5935/1984-0063.20220068

İlgili: Horlama · AHİ (apne hipopne indeksi) · Polisomnografi (PSG)

Huzursuz bacak sendromu

Dinlenirken bacakları oynatma isteğinin karşı konulmaz hâle gelmesidir. Akşamları artar, hareket edince geçer.

Uzman içintanım ve eşik

Willis Ekbom hastalığı olarak da bilinir. Hareketsizken bir ya da iki bacağı (bazen kolları) oynatma isteğiyle tanımlanır; istek sıklıkla hoş olmayan duyularla birliktedir, hareketle rahatlar ve akşam ya da gece belirginleşir. IRLSSG 2014 ölçütleri, belirtilerin kramp, pozisyona bağlı rahatsızlık gibi başka bir durumla karışmamasını beşinci temel ölçüt olarak ekledi ve çocuk ölçütlerini yetişkinlerinkiyle birleştirdi. Beyin demir eksikliği ve kalıtım rol oynar; AASM 2025 kılavuzu tedaviden önce demir değerlerinin kontrolünü öne çıkarır.

Allen RP, Picchietti DL, Garcia-Borreguero D ve ark. Restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease diagnostic criteria: updated International Restless Legs Syndrome Study Group (IRLSSG) consensus criteria. Sleep Med. 2014;15(8):860-873. doi:10.1016/j.sleep.2014.03.025; Winkelman JW, Berkowski JA, DelRosso LM ve ark. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2025;21(1):137-152. doi:10.5664/jcsm.11390

İlgili: Uykusuzluk (insomnia) · Aktigrafi · Polisomnografi (PSG)

Kronotip

Vücudunun sabah mı akşam mı daha dinç olduğunu anlatır. Kimi erken kalkar, kimi gece kuşudur.

Uzman içintanım ve eşik

Bireyin 24 saatlik gün içinde uyku ve uyanıklığı yerleştirmeye yatkın olduğu zamandır ve büyük ölçüde sirkadiyen saat tarafından belirlenir. Bir toplumda uyku ve uyanma saatleri neredeyse normal bir dağılım gösterir; uç sabahçılar kalkarken uç akşamcılar yeni uykuya dalar. Horne Östberg sabahçılık akşamcılık anketi (MEQ) ve Münih Kronotip Anketi (MCTQ) ile ölçülür; MCTQ iş ve serbest günlerdeki uyku zamanlamasını birlikte kullanır. Kronotip yaşa ve cinsiyete göre değişir.

Roenneberg T, Kuehnle T, Juda M ve ark. Epidemiology of the human circadian clock. Sleep Med Rev. 2007;11(6):429-438. doi:10.1016/j.smrv.2007.07.005

İlgili: Sirkadiyen ritim · Sosyal jet lag · Melatonin · Uyku borcu

Melatonin

Vücudun uyku saatini ayarlamaya yardım eden doğal bir hormondur.

Uzman içintanım ve eşik

Uyku zamanlamasında rol oynayan fizyolojik bir hormondur ve dışarıdan ilaç ya da takviye olarak da kullanılır. 12 randomize kontrollü çalışmayı birleştiren bir meta analizde en ikna edici kanıt, birincil uykusuzlukta ve gecikmiş uyku fazı sendromunda uykuya dalma süresinin kısalması ile görme engelli kişilerde uyku uyanıklık düzeninin düzenlenmesi için bulundu. AASM 2017 kılavuzu ise kronik uykusuzlukta uykuya dalma ya da uykuyu sürdürme amacıyla melatonin kullanılmamasını zayıf düzeyde önerir. Kullanmadan önce bir hekime danışmak gerekir.

Auld F, Maschauer EL, Morrison I ve ark. Evidence for the efficacy of melatonin in the treatment of primary adult sleep disorders. Sleep Med Rev. 2017;34:10-22. doi:10.1016/j.smrv.2016.06.005; Sateia MJ, Buysse DJ, Krystal AD ve ark. Clinical practice guideline for the pharmacologic treatment of chronic insomnia in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):307-349. doi:10.5664/jcsm.6470

İlgili: Sirkadiyen ritim · Kronotip · Uykusuzluk (insomnia) · Uyku latansı

Mikro uyanma (arousal)

Beynin birkaç saniyeliğine uykudan sıyrılıp geri dönmesidir. Sabah hatırlamazsın, ama sık olursa uyku dinlendirmez.

Uzman içintanım ve eşik

AASM kuralına göre en az 10 saniyelik kararlı uykunun ardından EEG frekansında en az 3 saniye süren ani kaymadır; REM'de ayrıca çene EMG artışı gerekir. Solunum olaylarının sonlanmasında ve hipopne puanlamasında rol oynar.

Bonnet MH, Doghramji K, Roehrs T ve ark. The scoring of arousal in sleep: reliability, validity, and alternatives. J Clin Sleep Med. 2007;3(2):133-145. doi:10.5664/jcsm.26815

İlgili: RERA (solunum çabasına bağlı uyanma) · Hipopne · Uyku evreleri

MSLT (çoklu uyku latansı testi)

Gün içinde birkaç kez kısa uyku fırsatı verilip ne kadar çabuk uyuduğunun ölçüldüğü testtir.

Uzman içintanım ve eşik

Gece polisomnografisinin ardından gündüz, iki saat arayla beş şekerleme denemesi yapılır; ilk deneme gece kaydının bitiminden 1,5 ile 3 saat sonra başlar. Her denemede uykuya dalma süresi ve erken REM dönemi olup olmadığı kaydedilir. AASM'ye göre narkolepsi şüphesinin değerlendirmesinde endikedir ve idiyopatik hipersomnide yararlı olabilir; OSA'nın ilk tanısında ya da CPAP sonrası değişimi değerlendirmede rutin olarak kullanılmaz. Uyanıklığı sürdürme testi (MWT) ise kişinin uyanık kalabilme yeteneğini ölçer.

Littner MR, Kushida C, Wise M ve ark. Practice parameters for clinical use of the multiple sleep latency test and the maintenance of wakefulness test. Sleep. 2005;28(1):113-121. doi:10.1093/sleep/28.1.113; Krahn LE, Arand DL, Avidan AY ve ark. Recommended protocols for the Multiple Sleep Latency Test and Maintenance of Wakefulness Test in adults: guidance from the American Academy of Sleep Medicine. J Clin Sleep Med. 2021;17(12):2489-2498. doi:10.5664/jcsm.9620

İlgili: Narkolepsi · Gündüz aşırı uykululuk · Uyku latansı · Polisomnografi (PSG)

Narkolepsi

Gündüz karşı konulamaz uyku atakları yapan nadir bir beyin hastalığıdır.

Uzman içintanım ve eşik

Lateral hipotalamustaki oreksin (hipokretin) nöronlarının seçici kaybını ya da işlev bozukluğunu yansıtır. Tip 1 narkolepside gündüz aşırı uykululuğa katapleksi eşlik eder; halüsinasyonlar, uyku felci ve bölünmüş gece uykusu da görülebilir. Tanı klinik bulgulara dayanır ve uykuya dalıştan kısa süre sonra başlayan REM dönemleri, beyin omurilik sıvısında oreksin eksikliği ve HLA-DQB1*06:02 pozitifliği gibi belirteçlerle desteklenir. MSLT'de ortalama uyku latansının 8 dakika ya da altında olması ve en az 2 erken REM döneminin görülmesi narkolepsiyle uyumlu kabul edilir.

Bassetti CLA, Adamantidis A, Burdakov D ve ark. Narcolepsy: clinical spectrum, aetiopathophysiology, diagnosis and treatment. Nat Rev Neurol. 2019;15(9):519-539. doi:10.1038/s41582-019-0226-9; Krahn LE, Arand DL, Avidan AY ve ark. Recommended protocols for the Multiple Sleep Latency Test and Maintenance of Wakefulness Test in adults: guidance from the American Academy of Sleep Medicine. J Clin Sleep Med. 2021;17(12):2489-2498. doi:10.5664/jcsm.9620

İlgili: MSLT (çoklu uyku latansı testi) · Gündüz aşırı uykululuk · Uyku felci · REM ve NREM uykusu

Obstrüktif uyku apnesi (OSA)

Uykuda boğazın tekrar tekrar daralıp kapanması ve nefesin bu yüzden kesilmesidir. Göğüs nefes almaya çalışır ama hava geçemez.

Uzman içintanım ve eşik

ICSD-3 ölçütlerine göre polisomnografide ya da ev tipi testte saat başına 5 ve üzeri ağırlıklı obstrüktif solunum olayı ile belirti (uykululuk, horlama, tanıklı apne, uykudan boğulur gibi uyanma) ya da eşlik eden hastalık birlikteliği, veya belirti aranmaksızın 15 ve üzeri olayla tanı konur. ICSD-3-TR (2023) bu çekirdek ölçütleri korur.

Sateia MJ. International Classification of Sleep Disorders, third edition: highlights and modifications. Chest. 2014;146(5):1387-1394. doi:10.1378/chest.14-0970

İlgili: Apne · AHİ (apne hipopne indeksi) · Üst hava yolu · PAP tedavisi (CPAP) · Santral uyku apnesi

ODİ (oksijen desatürasyon indeksi)

Kandaki oksijenin bir saatte kaç kez belirgin biçimde düştüğünü gösteren sayıdır.

Uzman içintanım ve eşik

Saat başına düşen, başlangıç değerine göre en az %3 (ya da %4) oksijen satürasyonu düşüşü sayısıdır. Nabız oksimetresiyle hesaplanır; tek başına uyku apnesi tanısı için yeterli kabul edilmez.

İlgili: Desatürasyon · SpO2 (oksijen satürasyonu) · AHİ (apne hipopne indeksi)

Oral apareyl

Uykuda dişlere takılan, alt çeneyi biraz öne alarak boğazdaki yolu açık tutan özel yapım bir ağız aparatıdır.

Uzman içintanım ve eşik

Mandibulayı öne konumlandırarak farengeal hava yolunu genişleten, diş hekimince kişiye özel yapılan ve ayarlanabilen cihazdır. AASM ve AADSM 2015 kılavuzu, tedavi isteyen primer horlamada ve PAP'ı tolere edemeyen ya da başka tedavi tercih eden obstrüktif uyku apnesi hastalarında önerir.

Ramar K, Dort LC, Katz SG ve ark. Clinical practice guideline for the treatment of obstructive sleep apnea and snoring with oral appliance therapy: an update for 2015. J Clin Sleep Med. 2015;11(7):773-827. doi:10.5664/jcsm.4858

İlgili: PAP tedavisi (CPAP) · Horlama · Obstrüktif uyku apnesi (OSA)

PAP tedavisi (CPAP)

Uykuda burna ya da yüze takılan bir maskeyle hafif basınçlı hava verilir. Bu hava, boğazı bir hava yastığı gibi açık tutar.

Uzman içintanım ve eşik

Pozitif hava yolu basıncı (sabit basınçlı CPAP, otomatik ayarlı APAP, iki seviyeli BPAP), üst hava yolunun uykuda kapanmasını pnömatik olarak önler. AASM 2019 kılavuzu, aşırı uykululuğu olan yetişkin obstrüktif uyku apnesi hastalarında PAP tedavisini güçlü öneriyle önerir.

Patil SP, Ayappa IA, Caples SM ve ark. Treatment of adult obstructive sleep apnea with positive airway pressure: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2019;15(2):335-343. doi:10.5664/jcsm.7640

İlgili: Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · Üst hava yolu · Oral apareyl

Pcrit (kritik kapanma basıncı)

Uykuda boğazın hangi basınçta kapandığını gösteren bir ölçüdür. Sayı yükseldikçe boğaz daha kolay kapanır.

Uzman içintanım ve eşik

Pasif kritik kapanma basıncı (Pcrit), kas etkinliği devreden çıkmışken üst hava yolunun kapandığı burun basıncıdır ve cmH2O ile ifade edilir; laboratuvarda burun yoluyla verilen basınç kısa süreli düşürülerek ölçülür. Eckert ve arkadaşlarının 75 kişilik çalışmasında Pcrit OSA hastalarında 0,3 cmH2O, kontrollerde −6,2 cmH2O idi. Yine de hastaların %19'unda hava yolu kontrollere benzer biçimde görece az kapanır nitelikteydi (−2 ile −5 cmH2O). Hastaların %56'sında kas yanıtı, uyanma eşiği ve solunum kontrolü gibi anatomik olmayan özellikler de önemli rol oynuyordu.

Eckert DJ, White DP, Jordan AS ve ark. Defining phenotypic causes of obstructive sleep apnea. Identification of novel therapeutic targets. Am J Respir Crit Care Med. 2013;188(8):996-1004. doi:10.1164/rccm.201303-0448OC; Gold AR, Schwartz AR. The pharyngeal critical pressure. The whys and hows of using nasal continuous positive airway pressure diagnostically. Chest. 1996;110(4):1077-1088. doi:10.1378/chest.110.4.1077

İlgili: Üst hava yolu · Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · PAP tedavisi (CPAP)

Polisomnografi (PSG)

Bir gece uyku merkezinde kalıp beyin dalgaları, nefes, oksijen ve kalp atışı birlikte kaydedilen ayrıntılı uyku testidir.

Uzman içintanım ve eşik

EEG, EOG, çene EMG, hava akımı, göğüs ve karın solunum çabası, SpO2, EKG ve bacak EMG'si gibi kanalların eş zamanlı kaydıdır; genellikle uyku teknisyeni gözetiminde yapılır. Uyku evrelerini ve solunum olaylarını ölçen altın standart testtir.

Kushida CA, Littner MR, Morgenthaler T ve ark. Practice parameters for the indications for polysomnography and related procedures: an update for 2005. Sleep. 2005;28(4):499-523. doi:10.1093/sleep/28.4.499

İlgili: Ev tipi uyku testi (HSAT) · Uyku evreleri · AHİ (apne hipopne indeksi) · Uyku merkezi (uyku laboratuvarı)

Pozisyonel apne

Nefes durmalarının çoğunun sırtüstü yatarken olduğu, yan yatınca belirgin azaldığı uyku apnesidir.

Uzman içintanım ve eşik

Yaygın kullanılan tanıma göre sırtüstü AHİ, sırtüstü olmayan AHİ'nin en az iki katıdır. Obstrüktif uyku apnesi hastalarının yarıdan fazlasında sırtüstü yatışta apne ağırlaşır; pozisyon tedavisi seçeneklerinden biridir.

Omobomi O, Quan SF. Positional therapy in the management of positional obstructive sleep apnea: a review of the current literature. Sleep Breath. 2018;22(2):297-304. doi:10.1007/s11325-017-1561-y

İlgili: Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · AHİ (apne hipopne indeksi) · Horlama

REI (solunum olay indeksi)

Evde yapılan uyku testinde saat başına sayılan nefes olaylarının sayısıdır. Uyuyup uyumadığın bilinmediği için toplam kayıt süresine bölünür.

Uzman içintanım ve eşik

Ev tipi uyku testinde apne ve hipopne sayısının uyku süresi yerine izleme süresine bölünmesiyle bulunur. Uyanık geçen süre paydaya girdiği için REI, aynı gecenin AHİ değerini olduğundan düşük gösterebilir.

İlgili: AHİ (apne hipopne indeksi) · Ev tipi uyku testi (HSAT) · ODİ (oksijen desatürasyon indeksi)

REM ve NREM uykusu

Uykunun iki ana türü vardır: biri gözlerin hızlı oynadığı, rüyaların yoğun olduğu kısım, diğeri sakin ve derinleşen kısım. Gece boyunca bu ikisi sırayla gelir.

Uzman içintanım ve eşik

NREM uykusu N1, N2 ve N3 (yavaş dalga uykusu) evrelerinden oluşur; REM uykusunda hızlı göz hareketleri, düşük amplitüdlü karışık frekanslı EEG ve kas atonisi görülür. Yetişkinde döngü yaklaşık 90 dakikada tekrarlar; N3 gecenin ilk yarısında, REM ikinci yarısında yoğunlaşır.

Silber MH, Ancoli-Israel S, Bonnet MH ve ark. The visual scoring of sleep in adults. J Clin Sleep Med. 2007;3(2):121-131. doi:10.5664/jcsm.26814

İlgili: Uyku evreleri · Polisomnografi (PSG)

RERA (solunum çabasına bağlı uyanma)

Nefes tam durmadan zorlaşır ve beyin bunu fark edip kısa bir an uyanır. Ertesi sabah hatırlanmaz ama uyku bölünmüş olur.

Uzman içintanım ve eşik

En az 10 saniye süren, artan solunum çabası ya da nazal basınç eğrisinde düzleşmeyle giden ve mikro uyanmayla biten, apne ya da hipopne ölçütünü karşılamayan solunum olayıdır. AHİ ile RERA'ların toplamı solunum bozukluğu indeksini (RDI) verir.

İlgili: Mikro uyanma (arousal) · Hipopne · AHİ (apne hipopne indeksi)

Santral uyku apnesi

Bu türde boğaz açıktır; beyin bir süre nefes alma komutunu göndermez.

Uzman içintanım ve eşik

Solunum merkezinin geçici olarak uyarı göndermemesiyle solunum çabasının da kaybolduğu apnelerle tanımlanır. Kalp yetmezliği (Cheyne Stokes solunumu), opioid kullanımı ve yüksek irtifa sık nedenlerdir.

Eckert DJ, Jordan AS, Merchia P, Malhotra A. Central sleep apnea: pathophysiology and treatment. Chest. 2007;131(2):595-607. doi:10.1378/chest.06.2287

İlgili: Apne · Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · AHİ (apne hipopne indeksi)

Sirkadiyen ritim

Vücudunun yaklaşık 24 saatlik iç saatidir. Ne zaman uykunun geleceğini ve ne zaman uyanık olacağını büyük ölçüde o ayarlar.

Uzman içintanım ve eşik

Hipotalamustaki suprakiazmatik çekirdeğin yönettiği, saat genlerinin geri bildirim döngülerine dayanan yaklaşık 24 saatlik endojen ritimdir. Işık en güçlü eşleyicidir; ritmin kayması sirkadiyen uyku uyanıklık bozukluklarına yol açabilir.

Patke A, Young MW, Axelrod S. Molecular mechanisms and physiological importance of circadian rhythms. Nat Rev Mol Cell Biol. 2020;21(2):67-84. doi:10.1038/s41580-019-0179-2

İlgili: Uyku hijyeni · Uykusuzluk (insomnia)

Sosyal jet lag

Hafta içi ve hafta sonu uyku saatlerin arasındaki kaymadır. Her hafta sonu başka bir saat dilimine gidip gelmek gibi.

Uzman içintanım ve eşik

Biyolojik zaman ile iş ve okul gibi sosyal zaman arasındaki uyumsuzluktur; iş günleri ile serbest günlerin uyku zamanlaması arasındaki farkla ifade edilir. Fark en çok geç kronotiplerde büyür: iş günlerinde uyku borcu birikir, serbest günlerde kapatılmaya çalışılır. Wittmann ve arkadaşlarının 501 kişilik çalışmasında sigara kullanımı geç kronotiplerde belirgin biçimde fazlaydı; yazarlar bu ilişkilerin kronotipin kendisinden çok sosyal jet lag ile açıklandığını öne sürdü.

Wittmann M, Dinich J, Merrow M, Roenneberg T. Social jetlag: misalignment of biological and social time. Chronobiol Int. 2006;23(1-2):497-509. doi:10.1080/07420520500545979

İlgili: Kronotip · Uyku borcu · Sirkadiyen ritim

SpO2 (oksijen satürasyonu)

Kandaki oksijen taşıyıcılarının yüzde kaçının dolu olduğunu gösterir. Parmağa takılan küçük bir mandalla ölçülür.

Uzman içintanım ve eşik

Nabız oksimetresiyle ışık emilimine dayanarak ölçülen arteriyel hemoglobin oksijen satürasyonu tahminidir. Sağlıklı kişide deniz seviyesinde genellikle %95 ve üzerindedir; cihaz doğruluğu düşük satürasyonda, hareket ve zayıf dolaşımda azalır.

Jubran A. Pulse oximetry. Crit Care. 2015;19:272. doi:10.1186/s13054-015-0984-8

İlgili: Desatürasyon · ODİ (oksijen desatürasyon indeksi) · Polisomnografi (PSG)

STOP-Bang anketi

Uyku apnesi açısından kimin daha ayrıntılı değerlendirilmesi gerektiğini belirlemeye yardım eden kısa bir tarama anketidir.

Uzman içintanım ve eşik

Horlama, yorgunluk, tanıklı apne, yüksek tansiyon, beden kitle indeksi, yaş, boyun çevresi ve cinsiyetten oluşan sekiz evet hayır maddesiyle obstrüktif uyku apnesi riskini düşük, orta ve yüksek olarak sınıflar. Tarama aracıdır; AASM 2017 kılavuzu anketlerin polisomnografi ya da HSAT olmadan tanı için kullanılmamasını önerir.

Chung F, Abdullah HR, Liao P. STOP-Bang questionnaire: a practical approach to screen for obstructive sleep apnea. Chest. 2016;149(3):631-638. doi:10.1378/chest.15-0903

İlgili: Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · Epworth uykululuk ölçeği · Polisomnografi (PSG)

Titrasyon (basınç ayarı)

CPAP cihazının sana uygun hava basıncını bulmak için yapılan ayar gecesidir.

Uzman içintanım ve eşik

Uyku laboratuvarında polisomnografi eşliğinde PAP basıncının obstrüktif olaylar ortadan kalkana kadar adım adım artırıldığı çalışmadır. AASM 2008 kılavuzuna göre CPAP en az 4 cmH2O'dan başlar ve en az 5 dakika arayla en az 1 cmH2O artırılır; 12 yaş ve üzerinde önerilen üst sınır 20 cmH2O'dur. Apne, hipopne, RERA ve horlama giderilmeye çalışılır; seçilen basınçta SpO2'nin %90'ın üstünde kalması ve kaçağın kabul edilebilir olması beklenir. AASM 2019 kılavuzu, belirgin eşlik eden hastalığı olmayan yetişkinlerde tedaviye evde otomatik ayarlı cihazla (APAP) ya da laboratuvar titrasyonuyla başlanabileceğini belirtir.

Kushida CA, Chediak A, Berry RB ve ark. Clinical guidelines for the manual titration of positive airway pressure in patients with obstructive sleep apnea. J Clin Sleep Med. 2008;4(2):157-171. doi:10.5664/jcsm.27133; Patil SP, Ayappa IA, Caples SM ve ark. Treatment of adult obstructive sleep apnea with positive airway pressure: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2019;15(2):335-343. doi:10.5664/jcsm.7640

İlgili: PAP tedavisi (CPAP) · Polisomnografi (PSG) · Uyku merkezi (uyku laboratuvarı) · RERA (solunum çabasına bağlı uyanma)

Uykusuzluk (insomnia)

Fırsatın olduğu hâlde uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte ya da sabah erken uyanmakta zorlanmak ve bunun gündüzü etkilemesidir.

Uzman içintanım ve eşik

ICSD-3 ve DSM-5'e göre kronik insomnia, yeterli uyku fırsatına rağmen uykuya dalma ya da sürdürme güçlüğünün gündüz işlev bozukluğuyla birlikte haftada en az 3 gece, en az 3 ay sürmesidir. Avrupa kılavuzu birinci basamak tedavi olarak CBT-I önerir.

Riemann D, Espie CA, Altena E ve ark. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035

İlgili: CBT-I (uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi) · Uyku hijyeni · Uyku latansı

Uyku borcu

İhtiyacından az uyuduğun saatlerin üst üste birikmesidir. Küçük borçların zamanla büyümesi gibi.

Uzman içintanım ve eşik

Yetişkinler için önerilen uyku süresi gecede düzenli olarak 7 saat ya da daha fazladır (AASM ve SRS ortak görüşü). Van Dongen ve arkadaşlarının deneyinde yatakta kalma 14 gün boyunca 4 ya da 6 saatle sınırlanan sağlıklı yetişkinlerde bilişsel performans doza bağlı olarak giderek kötüleşti; gecede 6 saat ya da daha az uyku, 2 gece hiç uyumamaya denk bir açık yarattı. Katılımcıların uykululuk puanları ise yalnız biraz arttı; yani kişiler bu açığı büyük ölçüde fark etmedi.

Watson NF, Badr MS, Belenky G ve ark. Recommended amount of sleep for a healthy adult: a joint consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. J Clin Sleep Med. 2015;11(6):591-592. doi:10.5664/jcsm.4758; Van Dongen HPA, Maislin G, Mullington JM, Dinges DF. The cumulative cost of additional wakefulness: dose-response effects on neurobehavioral functions and sleep physiology from chronic sleep restriction and total sleep deprivation. Sleep. 2003;26(2):117-126. doi:10.1093/sleep/26.2.117

İlgili: Sosyal jet lag · Gündüz aşırı uykululuk · Kronotip

Uyku evreleri

Uyku bir merdiven gibi basamaklıdır: hafif uykudan derin uykuya iner, sonra rüya uykusuna geçersin. Bu tur bir gecede birkaç kez tekrarlanır.

Uzman içintanım ve eşik

AASM puanlamasında 30 saniyelik dönemler W (uyanıklık), N1, N2, N3 ve R olarak işaretlenir. 2007 öncesi Rechtschaffen ve Kales sistemindeki evre 3 ve 4, N3 altında birleştirilmiştir.

Silber MH, Ancoli-Israel S, Bonnet MH ve ark. The visual scoring of sleep in adults. J Clin Sleep Med. 2007;3(2):121-131. doi:10.5664/jcsm.26814

İlgili: REM ve NREM uykusu · Polisomnografi (PSG) · Uyku verimliliği

Uyku felci

Uykuya dalarken ya da uyanırken kısa bir süre kıpırdayamamaktır. Zihin uyanıktır ama beden bir süre söz dinlemez.

Uzman içintanım ve eşik

Uykuya geçişte ya da uyanma sırasında bilinç açıkken istemli hareket edememe durumudur. 35 çalışmayı (toplam 36.533 kişi) birleştiren sistematik derlemede ömür boyu en az bir kez yaşama oranı genel toplumda %7,6, öğrencilerde %28,3, psikiyatri hastalarında %31,9 bulundu; panik bozukluğu olanlarda oran %34,6 idi. Uyku felci, gündüz aşırı uykululuk ve katapleksiyle birlikte görüldüğünde tip 1 narkolepsinin belirtilerinden biri olabilir.

Sharpless BA, Barber JP. Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: a systematic review. Sleep Med Rev. 2011;15(5):311-315. doi:10.1016/j.smrv.2011.01.007; Bassetti CLA, Adamantidis A, Burdakov D ve ark. Narcolepsy: clinical spectrum, aetiopathophysiology, diagnosis and treatment. Nat Rev Neurol. 2019;15(9):519-539. doi:10.1038/s41582-019-0226-9

İlgili: Narkolepsi · REM ve NREM uykusu · Gündüz aşırı uykululuk

Uyku hijyeni

İyi uyumayı kolaylaştıran gündelik alışkanlıklardır: düzenli yatış saati, akşam kafeinden uzak durmak, karanlık ve serin bir oda gibi.

Uzman içintanım ve eşik

Kafein, alkol, nikotin, egzersiz, uyku düzeni ve yatak odası ortamına ilişkin davranışsal önerilerdir. Toplum sağlığı açısından değerlidir; ancak kronik insomniada tek başına tedavi olarak önerilmez.

Irish LA, Kline CE, Gunn HE ve ark. The role of sleep hygiene in promoting public health: a review of empirical evidence. Sleep Med Rev. 2015;22:23-36. doi:10.1016/j.smrv.2014.10.001

İlgili: Uykusuzluk (insomnia) · CBT-I (uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi) · Sirkadiyen ritim

Uyku latansı

Işığı kapattıktan sonra uykuya dalman için geçen süredir.

Uzman içintanım ve eşik

Işıkların kapatılmasından ilk uyku dönemine kadar geçen süredir. Ulusal Uyku Vakfı uzman paneli 30 dakika ve altını iyi uyku kalitesinin göstergelerinden biri saymıştır. Gündüz uykululuğu, aynı ölçünün gün içinde tekrarlandığı Çoklu Uyku Latansı Testiyle (MSLT) değerlendirilir; ortalama latansın kısalığı patolojik uykululuğu destekler.

Ohayon M, Wickwire EM, Hirshkowitz M ve ark. National Sleep Foundation's sleep quality recommendations: first report. Sleep Health. 2017;3(1):6-19. doi:10.1016/j.sleh.2016.11.006

İlgili: Uyku verimliliği · Gündüz aşırı uykululuk · Uykusuzluk (insomnia)

Uyku merkezi (uyku laboratuvarı)

Uyku testlerinin yapıldığı, gece kalınan, uyku hekimleri ve teknisyenleriyle çalışan birimdir.

Uzman içintanım ve eşik

Gözetimli polisomnografi, titrasyon çalışmaları ve MSLT gibi testlerin yapıldığı, uyku tıbbı hekimi ve teknisyen kadrosu olan birimdir. Ev tipi testin uygun olmadığı ya da sonuçsuz kaldığı durumlarda tanının yapıldığı yerdir.

İlgili: Polisomnografi (PSG) · Ev tipi uyku testi (HSAT)

Uyku verimliliği

Yatakta geçirdiğin sürenin ne kadarını gerçekten uyuyarak geçirdiğindir. Sekiz saat yatıp altı saat uyuduysan oran dörtte üçtür.

Uzman içintanım ve eşik

Toplam uyku süresinin yatakta geçen süreye (ya da kayıt süresine) oranının yüzdesidir. Uyku kısıtlaması tedavisinde yatakta kalma süresi genellikle %85 eşiğine göre ayarlanır; paydanın tanımı çalışmalar arasında farklılık gösterir.

Reed DL, Sacco WP. Measuring sleep efficiency: what should the denominator be? J Clin Sleep Med. 2016;12(2):263-266. doi:10.5664/jcsm.5498

İlgili: Uyku latansı · Uykusuzluk (insomnia) · CBT-I (uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi)

Üst hava yolu

Burundan ve ağızdan gırtlağa kadar uzanan hava yoludur. Uykuda kasları gevşeyen esnek bir tüp gibi düşünebilirsin.

Uzman içintanım ve eşik

Burun, nazofarenks, orofarenks ve hipofarenksten oluşur; farenks kemik desteği olmayan, kas tonusuna bağlı açık kalan bir segmenttir. Uykuda dilatör kas aktivitesinin azalması, anatomik darlık ve obezite ile birleşince kollaps eğilimi artar.

Dempsey JA, Veasey SC, Morgan BJ, O'Donnell CP. Pathophysiology of sleep apnea. Physiol Rev. 2010;90(1):47-112. doi:10.1152/physrev.00043.2008

İlgili: Horlama · Obstrüktif uyku apnesi (OSA) · PAP tedavisi (CPAP)